Manuela Cortizo Medal

Manuela Cortizo Medal, Manuela de Barro, tamén coñecida por Manuela das Marianas, nacera o 13 de xullo de 1930 en Cerdedo (Pontevedra). De nena trasladouse ao lugar de Barro de Arén, no mesmo concello, onde residiu desde aquela. Alí casou con José Álvarez Sieiro, criou dúas fillas, Sinda e Ana, e dedicouse aos labores do campo.

Da súa tía, Mariana Cortizo Lorenzo, aprendeu os primeiros cantos que, coa súa prodixiosa voz, axiña lle deron renome e prestixio en toda a comarca. Tras unha vida intensa, dura, apenas escolarizada, cando chegou á xubilación promoveu a creación da agrupación "Pandereteiras de Barro de Arén", grupo que chegou a gravar un disco e que achegou ao panorama da música popular tradicional un repertorio infinito de coplas e cantigas extraídas da memoria prodixiosa de Manuela. Con esta agrupación tamén participou en programas de radio e televisión, e foi entrevistada por numerosos investigadores do folclore popular galego, cuxo resultado se pode comprobar en libros como Cantares de Manuela de Barro, de Calros Solla, e Cantareira de Barro de Arén. Manuela Cortizo Medal, de Xosé Lois Foxo. O seu repertorio como cantareira é moi amplo: cantos de ronda, de berce, Reis, Nadal…, cantares de oficios (de arrieiros, alfareiros…), parrafeos, romances (históricos, de cego …), coplas de todo tipo, interpretadas con ou sen acompañamento da pandeireta.

Manuela foi unha muller alegre, de voz potente e transparente. Da calidade da súa voz, a mesma daquela nena á que ás súas tías lle pedían que cantase mentres alindaba as vacas polo monte para saber onde andaba, dá unha cabal idea o apelativo que lle dedica o escritor Calros Solla, biógrafo e gran recompilador do inmenso arquivo da súa memoria, cando a define como a “Monserrat Caballé de Terra de Montes”.

Poucas veces tropezamos nas nosas camiñadas polo país con persoas tan sensibles e amantes da cultura tradicional, tan preocupadas pola recreación e difusión dos cantos e das músicas populares. Garda na súa memoria milleiros de pezas para cantar, pero tamén contos e lendas ou historias da súa querida Terra de Cerdedo.

Por todos estes méritos o concello de Cerdedo concedeulle a Medalla de Ouro, o concello de Forcarei a Medalla “Gaiteiro de Soutelo”. Conta co Diploma da Real Banda de Gaitas da Deputación de Ourense, e co Diploma “Mestra da Memoria”, concedido pola AELG (Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega) o ano 2013.

Deixounos o 31 de xaneiro de 2018.

Texto obtido da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galegaga.

Manuela das Marianas, mestra pandeireteira de Barro de Arén

Guillerme Ignacio Costa

Revista Aturuxo nº 18. Voceiro da AGG do ano 2019.


“Eu xa son, doume dios dunha forma, que eu se non estou aleghre, e se non canto, e se non fagho destas cousas, eu pa min non é vivir.” (1)

Moitas persoas boas, sabias e xenerosas teñen axudado a sortear a ruptura na transmisión da música e do baile tradicionais na nosa terra. Mulleres especiais pola súa sabedoría, xenerosidade e facultades musicais, han ser por xustiza exemplo e referente neste duro traballo colectivo de manter viva a nosa tradición musical. E entre esas grandes mestras pandeireteiras cómpre honrar á gran Manuela Cortizo Medal, Manuela das Marianas.

Unha vida na aldea

Manuela nacera o 13 de xullo de 1930 na vila de Cerdedo, en plena Terra de Montes. Sendo unha nena múdase á aldea de Barro de Arén, onde a críarían dúas tías súas, alcumadas As Marianas. Xa de nena amosa ser moi cantareira e ter moi boa voz, cousa que debía agradar ás súas tías, que a animan a cantar e apréndenlle cantares decote.

Segundo se vai facendo moza comeza a participar no baile comunitario, nas “rúas” que celebraban en Barro ou Arén todos os xoves, sábados e domingos de invernía. Para poderen facer a rúa todas as mozas tiñan que cantar ou tocar a pandeireta na medida das súas posibilidades, e Manuela, cantareira como era, aprende todos os toques que marca a tradición na aldea. A jota, a muiñeira, o pasodoble, o tao tao e mais o valse son os bailes que adoitaba botar canda a súa grande compañeira e veciña Ghumersinda das Dieghas, a outra grande mestra pandeireteira de Barro.

Manuela e Ghumersinda foron das últimas en facer rúa de pandeireta en Barro, aínda que na casa de Manuela nunca se deixou de tocar e bailar o solto nos días de festa grande: no primeiro de ano, o 8 de maio pola festa de Arén e o 19 de setembro pola de San Mighel das Uvas.

A revolución das recolleitas

Nos anos noventa aparecen por todo o país mozos e mozas pertencentes a grupos folclóricos urbanos que ven na xente das aldeas a realidade da tradición que ata o momento lles fora negada e saen á súa busca. É a revolución das recolleitas. Os primeiros en chegar a Barro de Arén foron os coruñeses de Ruote a mediados dos noventa e, xa no 2001, os pontevedreses do Tear de Llerena abrirían rego cara uns anos de extraordinaria efervescencia musical en Barro. Nos seguintes anos, non houbo compiladora en activo que non visitara Barro de Arén, chegados dunha punta a outra de Galiza e mesmo da veciña Asturias. Todo ese movemento axuda a pór en valor aquela enorme sabedoría que Manuela e as compañeiras gardaban na memoria como algo cotián, e anímaas a xuntarse unha vez por semana no recén reformado “teleclú”, para repasar aquel repertorio da súa mocidade e, xa postas, levalo a onde as reclamaran. E vaia se as reclamaron.

As pandeireteiras de Barro de Arén

É así como nacen as pandeireteiras de Barro de Arén, paralelamente ao que sucede nesa altura noutras aldeas por todo o país. Momento importante para dalas a coñecer foi a súa primeira actuación no Luar da TVG en 2002, na que Xisco Feijóo e Leni Pérez as levaron a tocar e bailar ao xeito das rúas dos seus tempos mozos en pleno “prime time” televisivo. E de aí axiña veu a chamada a participar en ruadas, seráns e festas de todo tipo, tanto pola Terra de Montes como polo resto de Galiza (2).

No ano 2005, dende o Concello de Cerdedo conséguese financiación para editar un disco das xa exitosas pandeireteiras de Barro. Ensaiadas como estaban, aceptan gustosas a proposta e buscan apoio nas súas novas amizades: os compiladores José Codesido, Xandre Outeiro e mais este que escribe. E así é como, entre decembro de 2005 e febreiro de 2006, Gumersinda Castro “das Dieghas” e súa irmá Rosa, Alsira López “dos Carballeiros”, María Martínez “da Helena” e súa irmá Felicitas, Clara “dos Ruzos” de Meilide e José Cortizo “da Fonte” gravan nos estudos Phonos da estrada o que resultou ser o primeiro disco adicado integramente a unhas pandeireteiras tradicionais galegas, baixo o título “Cerdediño p’ros amores” (3).

A presentación deste traballo no Teatro principal de Pontevedra en xuño de 2006 é aproveitada pola xente do Tear de Llerena para lles facer unha homenaxe ás protagonistas, na que participan desinteresadamente, ademais dos anfitrións, os grupos Leilía, Donicelas e Xirandola, exercendo de mestra de cerimonias a televisiva Leni Pérez.

Nese mesmo mes de xuño emítese o programa da TVG Alalá adicado ás pandeireteiras de Barro, un fermoso documento tamén dispoñible hoxe na rede para quen queira achegarse máis a estas mulleres (4).

O recoñecemento

A labor dos compiladores que pasan por Barro continúa e son varios os que fixan a súa atención en Manuela, tal era o seu saber e xenerosidade.

En 2008, o etnógrafo cerdedense Calros Solla edita o libro “Cantares de Manuela de Barro, achegas ao cantigueiro de Cerdedo” (5), que actualmente se atopa na súa terceira edición.

No ano 2009, é chamada a participar no programa nun novo formato no que comparte protagonismo coa grande Áurea de Laxoso (Ponte Caldelas), chamadas ambas desta vez polo compilador “Topo” Vidal.

Outro folclorista que se interesa por Manuela é Xosé Lois Foxo, que no 2010 lle adica á súa figura un libro-Cd-DVD baixo o título “Cantareira de Barro de Arén. Manuela Cortizo Medal” (6).

Os recoñecementos sucédense e nese mesmo 2010 Manuela recibe a Medalla de ouro da Real banda de gaitas da Deputación de Ourense da man de Xosé Luís Baltar, ocasión pola cal interpreta o seu aclamado cantar do arrieiro dentro da propia Catedral de Ourense.

En agosto do 2011 outórgaselle a medalla Gaiteiro de Soutelo, e en marzo do ano seguinte a Medalla de ouro do Concello de Cerdedo, por vez primeira a unha muller.

Xa no 2013 chégalle aínda un último recoñecemento: a Asociación de Escritoras e Escritoras en Lingua Galega (ALEG) nomea a Manuela Mestra da memoria (7).

No 2015 cae enferma e en xaneiro do 2018, aos 87 anos de idade, déixanos a nosa grande mestra da tradición cerdedá, Manuela Cortizo, Manuela das Marianas.

Guillerme Ignacio Costa

Febreiro 2019

(1) Lume na palleira. Emilio Españadero. CRTVG, 2006.

(2) Festival As Nosas Músicas de Couso en agosto de 2004; Rúa en Cerdedo en xullo de 2005; presentación do Cd dos Gaiteiros de Soutelo no propio Soutelo en xaneiro de 2006; Festa do Xabarín en Maio de 2006; Polafía en Cerdedo en decembro de 2007; Festa dos Reis no 2007 en Santa María de Sacos; Rapa das Bestas de Sabucedo en xullo do mesmo 2007; serán en Moscoxo (Pazos de Borbén) en febreiro de 2004; Festival do Millo Corvo de Meiro (Bueu) en marzo de 2004, serán en Vilagarcía en decembro de 2006…

(3) Pandeireteiras de Barro de Arén. Cerdediño p’ros amores. A Estrada, Phonos, 2006. Non dispoñible nas tendas en formato físico, mais si en aberto no blog “Arquivos tradicionais” xestionado por Rubén Troitiño: https://arquivostradicionais.wordpress.com/2016/11/17/pandereteiras-de-barro-de-aren/

(4) Alalá. Senén Bernárdez. CRTVG, 2006. Dispoñible en youtube: https://youtu.be/8B15-EAtYcc

(5) Calros Solla, 2008.

(6) Xosé Lois Foxo, 2010.

(7) https://www.aelg.gal/actividades/mestras-es-da-memoria


Discografía

Cerdediño p'os amores

Ficha da gravación

Cantaron e tocaron:

  • Gumersinda Castro Porto (Ghumersinda das Dieghas, Barro 1927). Voz e pandeireta en todos os cortes agás o 1, 6, 7, 14 e 20.

  • Manuela Cortizo Medal (Manuela das Marianas, Cerdedo 1930). Voz e pandeireta en todos os temas agás o 1, 6 e 20-24.

  • Rosa Castro Porto (Rosa das Dieghas, Barro 1934). Voz nos cortes 2-5; 13, 15-18 e 26-32.

  • Alsira López Álvarez (Alsira dos Carballeiros, Barro 1926). Voz nos cortes 2-5; 13, 15-18 e 26-32.

  • Felicitas Martínez López (Feli da Helena, Barro 1932). Voz nos cortes 2-5; 13, 15-18 e 26-32.

  • María Martínez López (María da Helena, Barro 1939). Voz nos cortes 2-5; 13, 15-18 e 26-32.

  • Clara Ruzo Sueiro (Clara dos Ruzos, Meilide 1935). Voz e pandeireta nos cortes 13, 15-18 e 26-32.

  • José Cortizo Martínez (José da Fonte, Barro 1926). Voz nos cortes 6, 13, 31 e 32.

Tamén axudaron:

Sinda: voz no corte 19.

Marcelino: bucios no corte 1.

José da Bandeira: pandeireta no corte 32.

Guillerme Ignacio Costa: gaita de fol nos cortes 13 e 32.

Produción musical: Pandereteiras de Barro de Arén/Guillerme Ignacio Costa.

Técnico de son: Valentín.

Deseño gráfico: Tent’a Toura.

Textos: Guillerme Ignacio Costa.

Gravado e mesturado nos estudios Phonos da Estrada entre os meses de Decembro do 2005 e Febreiro do 2006.

O noso fondo agradecemento ao Concello de Cerdedo pola seu decidido apoio a este proxecto. Tamén graciñas a José de Xirandola pola súa colaboración, e a Xerardo Albela dos Raiceiros polo punteiro de si.

Guillerme Ignacio Costa

Fotografías

Vídeos

Manuela Cortizo "das Marianas" (Cerdedo 1930), bota un cantar dos arrieiros que aprendeu de seu pai, e cun retrouso que ela mesma lle engadiu.

Gravación feita no "teleclú" de Barro de Arén o 5 de novembro do 2005, dentro con motivo do II Encontro de pandeireta galega e asturiana.

Corte cedido ao APOI dentro da colección de Guillerme Ignacio Costa.

Gravación feita no "teleclú" de Barro de Arén o 5 de novembro do 2005, con motivo do II Encontro de pandeireta galega e asturiana. Exemplo das múltiples Rúas que se fixeron neste pequeno local onde as pandeireteiras de Barro compartiron con quen quixo os enormes saberes arredor da tradición na súa aldea que gardaban e aínda gardan. Tocan e cantan Ghumersinda e Rosa Castro "das Dieghas" ( Barro 1927 e 1934); Manuela Cortizo "das Marianas" (Cerdedo 1930), Clara "dos Ruzos" (Meilide 1935) e José Álvarez "Pepito do Codeso" (Barro 1923). Cámara: Daniel Carballo "Maca".

Gravación feita no "teleclú" de Barro de Arén o 5 de novembro do 2005, con motivo do II Encontro de pandeireta galega e asturiana. Exemplo das múltiples Rúas que se fixeron neste pequeno local onde as pandeireteiras de Barro compartían con quen quixera os enormes saberes arredor da tradición na súa aldea que gardaban e aínda gardan. Tocan e cantan Ghumersinda e Rosa Castro "das Dieghas" ( Barro 1927 e 1934); Manuela Cortizo "das Marianas" (Cerdedo 1930), Clara "dos Ruzos" (Meilide 1935) e José Álvarez "Pepito do Codeso" (Barro 1923). Cámara: Daniel Carballo "Maca".

Corte cedido ao APOI dentro da colección de Guillerme Ignacio Costa.

Manuela Cortizo "das Marianas" (Cerdedo, 1930) e Ghumersinda Castro "das Dieghas" (Barro, 1927) xa foran compañeiras tocando xuntas nas Rúas da súa mocidade. Acompáñaas nesta ocasión Clara "dos Ruzos" (Meilide, 1935), da veciña Meilide, tocadora que se uniu a elas cando se xuntaron como “Pandeireteiras de Barro de Arén” para ir tocar polas rúas de comezos dos 2000.

Bailan Marcelo González e máis Delmira "da Brasileira", veterana bailadora tamén protagonista no Alalá de Barro de Arén (https://www.youtube.com/watch?v=8B15-...).

Esta melodía non aparece no seu Cd “Cerdediño p’r’os amores” (https://soundcloud.com/arquivostradic...).

Gravación feita na cociña de Manuela por Xandre Outeiro, Guillerme Ignacio e Marcelo González (O Tear de Llerena), o 22 de outubro do 2005.

Corte cedido ao APOI dentro da colección de Guillerme Ignacio Costa.

Manuela Cortizo "das Marianas" (Cerdedo, 1930) e Ghumersinda Castro "das Dieghas" (Barro, 1927) xa foran compañeiras tocando xuntas nas Rúas da súa mocidade. Acompáñaas nesta ocasión Clara "dos Ruzos" (Meilide, 1935), da veciña Meilide, tocadora que se uniu a elas cando se xuntaron como “Pandeireteiras de Barro de Arén” para ir tocar polas rúas de comezos dos 2000.

Botan unha jota clásica de Barro de Arén, versión estándar da jota na aldea. É un dos poucos tons estróficos que atopamos para a jota en Barro, onde gustan de cantalas con retrouso. Esta melodía non aparece no seu Cd "Cerdediño pr'os amores" (https://soundcloud.com/arquivostradic...).

Gravación feita na cociña de Manuela por Xandre Outeiro, Guillerme Ignacio e Marcelo González (O Tear de Llerena), o 22 de outubro do 2005.

Corte cedido ao APOI dentro da colección de Guillerme Ignacio Costa.

Asociación Cultural Maghúa - 03/01/2009

O que ia ser unha tarde para botar os Reis en Barro de Arén, converteu-se nunha tarde completa de aprendizaxe, de gravación de cousas bonitas como esta.

Un pracer ter compartiillado a tarde con Guillerme, Rita, Laura, e os veciños e veciñas de Barro...

Se ben iamos asistir Tear de Llerena e Maghúa, ao final aparecimos (en parte) os dous grupos. Ah, ao final, tamén botamos os Reis...

Hai que repetir!

Prensa

La Voz de Galicia
Venres 30 de marzo de 2012

La Voz de Galicia
Xoves 1 de febreiro de 2018

Polafías da AELG

Que son as polafías?

Unha aposta da AELG a prol da literatura galega de tradición oral.

As polafías son un proxecto da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG), coordinado polo Vogalía de Literatura de Tradición Oral (Antonio Reigosa e Lois Pérez), Antonio Reigosa, e que conta coa colaboración de diversas asociacións e co patrocinio de institucións públicas.

A palabra polafía é un neoloxismo referido ás reunións ou veladas de carácter festivo con contidos literarios e musicais, e ten como obxectivo primordial o de poñer en valor e rescatar do esquecemento o valioso patrimonio oral, literario e musical, galego. O termo polafía quere reunir no seu significado o mellor dos diferentes matices e acepcións de vellas palabras (polavilas, fías, fiadas, fiandóns, seráns,...) con semellantes contidos. A principal diferenza, en canto ao desenvolvemento, daquelas xuntanzas de antigo co desta nova proposta é que agora podemos, e debemos, axudarnos das novas tecnoloxías, desde os aparellos de gravación, que favorecen o arquivo e estudo do recompilado, ata o uso de novas tecnoloxías, caso de internet, que poden contribuír a unha ampla difusión deste patrimonio.

O formato das polafías require a presenza dun/ha mantedor/a, divulgador/a ou especialista que introducirá e comentará as principais características das pezas e xéneros literarios amosados, dun recitador de poesía anónima ou de autor/a de feitío popular; dun/ha músico/a, que interpretará romances, coplas ou cantares de raiceiras tradicionais. Sen embargo, o elemento humano transcendental e imprescindible no desenvolvemento de cada polafía constituírano os homes e mulleres, narradores, cantadores, romanceadores...etc, veciñas e veciños de cada lugar onde se desenvolva a polafía, pois eles/as son os/as auténticos/as protagonistas, os que xenerosamente transmiten o seu saber.

O que suceda nas polafías será gravado e logo difundido a través da web da AELG. As polafías teñen unha duración aproximada de 90 minutos.

Colaboraron na organización

  1. Asociación Cultural e Ecoloxista “Verbo Xido”

  2. Calros Solla

  3. Concello de Cerdedo.

Agradecementos

  1. Antón Castro, Manuela Cortizo

  2. José Cortizo

  3. Sinda Álvarez

  4. Pura Lavandeira

  5. Pandeireteiras de Barro de Arén

  6. Os Abrentes de Cerdedo

  7. Rubén Troitiño

  8. Tear de Llerena

  9. Marcelino Sieiro.

Patrocinador

  1. Dirección Xeral de Creación e Difusión Cultural

  2. Consellería de Cultura

  3. Xunta de Galicia.

Coordinou

  1. Antonio Reigosa (vogal responsable da Sección de Literatura de Tradición Oral)

Publicacións relacionadas

CANTARES DE MANUELA DE BARRO - ACHEGAS AO CANTIGUEIRO DE CERDEDO

Achegas ao cantigueiro de Cerdedo

  • Autor: Calros Solla

  • ISBN: 978-84-936509-6-4

  • Depósito legal: M-51202-2008

  • Impresión: Publicep Libros Digitales, S.L.

CANTAREIRA DE BARRO DE ARÉN - MANUELA CORTIZO MEDAL

  • Autor: Xosé Lois Foxo

  • ISBN: 979-0-69200-804-0

  • Depósito legal: VG 122-2012

  • Primeira Edición: Maio 2012

  • Edita: Inquedanzas Sonoras

  • Revisión lingüística: María Ruth Foxo Aira e Gabinete Lingüístico da Deputación de Pontevedra.

Limiar escrito polo músico e investigador Oscar Ibáñez, conta cun total de 235 páxinas e divídese en 10 apartados:


  1. Limiar

  2. Cantareira de Barro de Arén

  3. Distincións

  4. Cantares de ronda e Parrafeos

  5. Cantares de oficios

  6. Cantares de Reis e Nadal

  7. Romances

  8. Cantares varios

  9. Índice de melodías, audio e víeo

  10. A lenda do arrieiro

Ademáis de fotografías e transcripcións de letras e melodías, o libro conta con dous discos, un DVD e un CD cun total de 32 cortes de audio..

Artigos relacionados